زندگی و مبارزات حجت الاسلام محمدتقی فلسفی به روایت اسناد
27 آذر سالروز درگذشت خطیب شهیر حجت الاسلام و المسلمین "محمد تقی فلسفی"
زندگی و مبارزات حجت الاسلام محمدتقی فلسفی به روایت اسناد
رژیم پهلوی از هر راهی برای تخریب و سركوب مخالفان استفاده مینمود و محمدتقی فلسفی از آغاز نهضت امام تا پیروزی انقلاب به مدت 15 سال تحت نظر و كنترل و بازداشت و ممنوعالمنبر بود. به دلیل طولانی شدن ممنوعالمنبر ایشان، برخی مقامات نزد شاه رفته و خواستار رفع ممنوعیت وی شدند، اما شاه در جواب آنها میگوید خیال كنید فلسفی مرده است او را رها كنید و از این حرف ها نزنید. از آنجا كه رژیم پهلوی یك حكومت وابسته بود، در گزارشی آمده است كه منبع منبر فلسفی به دستور آمریكاییها صورت گرفته است. خلاصه اینكه محمدتقی فلسفی پس از سالها مبارزه و مجاهدت و افشاگری علیه رژیم پهلوی به مقصود و هدف خود رسید، و آن هدف پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی بود. ایشان پس از به ثمر رسیدن انقلاب به فعالیتهای خود در جنبههای مختلف ادامه داد و سرانجام در 27 آذر ماه 1377 در سن 93 سالگی چشم از جهان فرو بست.
حجت الاسلام محمدتقی فلسفی از جمله علمایی بود كه فعالیتهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی خود را در عصر پهلوی آغاز نمود و تجربههای سیاسی خود را با موضوعاتی همچون جمهوری رضاخانی، لباس متحدالشكل، كشف حجاب، قیام مسجد گوهرشاد .... بدست آورد. بر اثر مبارزات و افشاگریها علیه جنایت رژیم پهلوی همیشه تحت نظر و بازداشت و ممنوعالمنبر بود. رژیم نه تنها ایشان را از وعظ و خطابه و منبر رفتن بازداشتند بلكه با روشهای مختلف در صدد هتك حرمت و ترور شخصیت وی برآمدند و هر روز تهمت و شایعهای بر علیه وی درست میكردند و حتی با چاپ عكسهای مونتاژ شده سعی نمودند در بین ملت ایران از محبوبیت او بكاهند، محمدتقی با همه این تبلیغات و موضعگیریهای سوء و دسیسههای ساواك، مبارزات خود تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داد. فلسفی و مسأله نفوذ بهاییان: مبارزه با بهاییان در جامعه ایران عصر پهلوی یكی از دغدغههای اساسی فلسفی بوده، بخصوص اینكه نگاه مرجعیت شیعه بعد از شهریور 20 به بهاییت یك نگاه دینمدارانه بود و این گروهی دینساز كه هدفشان به گفته بدلا سست كردن عقاید جوانان و در اصل این فرقه برای تضعیف اسلام پیریزی شده بود. گسترش و نفوذ بهاییان باعث شد كه فلسفی واعظ شهیر، رژیم را مورد نكوهش قرار دهد و شاه را به خاطر اینكه یك نفر بهایی به نام ایادی صلیب مخصوص خود نموده مورد انتقاد قرار دهد. آیتالله بروجردی هم طی نامهای به فلسفی اظهار داشته كه نفوذ و تقویت این فرقه از روی عمد و قصد است و مذاكره و بحث درباره آنها عبث و بیهوده قلمداد میكند. محمدتقی فلسفی زمانی كه گلهمندی آیتالله بروجردی را در خصوص گسترش دامنه فعالیت بهاییان به گوش شاه و مقامات دولتی رسانید، مصدق با حالت تمسخر خطاب به فلسفی بیان میكند كه مسلمان و بهایی از نظر او فرقی ندارد و همه از یك ملت و مسلمان هستند. فلسفی با كسب اجازه از آیتالله بروجردی تصمیم گرفت موضوع بهاییان را از رادیو دنبال كند و آنان را در برابر افكار عمومی بكوبد. در گزارش ساواك در خصوص سخنرانی محمدتقی فلسفی علیه بهاییان آمده است: "محترما معروض میدارد .... فلسفی .... در مسجد عزیزالله به منبر رفته و گفته یك عده بهایی كه هیچ كجای دنیا آنها را راه نمیدهند در تمام كارها رخنه نموده و میخواهند قرآن و اسلام را از بین ببرند علیهذا بر شما واجب است با آنها مبارزه شود و آنان را نابود نمائید..." نفوذ بهاییان تا جایی بود كه بنا بر گزارش ساواك در رادیو و تلویزیون رخنه نموده دارای وسایل تبلیغاتی بودند و برخورداری آنان از این امكانات فلسفی را به واكنش واداشت. ساواك در گزارش دیگر در خصوص سخنرانی محمدتقی فلسفی در منزل آیتالله بهبهانی چنین اعلام میكند: فلسفی در منزل آیتالله بهبهانی به منبر رفته و اظهار داشته در مملكت اسلامی بهاییان و یهودیها میخواهند بر ما مسلط شوند، ایشان در ادامه سخنرانی بیان داشته مسلمانان تا زنده هستند و در رگ آنها خون جریان دارد نخواهند توانست به این مقصود برسند. ساواك تلاش میكند جلوی فعالیتها و مبارزات فلسفی علیه بهاییان را بگیرد و حتی از منبر رفتن وی جلوگیری نماید. به هر حال مبارزات ایشان علیه این فرقه موجب گردید دشمنی آنان را به جان بخرد و آنان سعی نمودند كه به هر طریقی سدی در مقابل ایشان ایجاد كنند. مبارزه با بهاییت به دلیل وابستگی شاه و دولت به بیگانگان هر چند به آن مقصود اصلی خود نرسید اما باعث شد كه از نفوذ آنان در جامعه كاسته شود و بسیاری از آنان از كشور خارج و عدهای از مسلمانان كه تظاهر به بهایی بودن می كردند توجه نمایند و پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی به نفوذ و فعالیت آنان خاتمه داد. مبارزه با حزب توده: بعد از شهریور 20 همزمان با فرار رضاخان فعالیتهای حزب توده در ایران شكل گرفت و روحانیت و از جمله فلسفی مبارزه با حزب توده را سرلوحه خود قرار دادند،ایشان با درك ضرورت از انحرافهای فكری آنان، با ارائه منبرهای مستدل، آتشین و پرهیجان به مبارزه با این گروه وابسته پرداخت. محمدتقی فلسفی به خطر حزب توده پی برده به گونهای كه ساواك تهران در خصوص سخنرانی ایشان در انتقاد از تبلیغات حزب توده در ایران چنین گزارش میدهد: "... واعظ نامبرده پیرامون پیدایش دنیا و انسان محبت نمود و ضمن یك سلسله بیانات علمی و تطبیق فرضیه دانشمندان خارجی با آیات قرآنی اظهار نمود چند سال قبل تودهای كتابهایی را منتشر كردند كه بشر از ماده به عمل آمده، این سمپاشیهای خائنین بدون جواب نباید بماند، تودهایها افكار نسل جوان را آلوده كردند ...." در گزارش دیگر در خصوص فعالیت فلسفی علیه حزب توده آمده است: "... ایشان در لفاف و گوشه و كنایه حرف نمیزند صاف و پوست كنده علیه حزب توده صحبت نمود بدون تردید این تبلیغ اثر خوبی در مردم خواهد گذاشت ...." مبارزات فلسفی علیه حزب توده سبب شد كه آنها كینه شدیدی از او به دل گیرند و حتی تا بعد از انقلاب با ارائه مقالات فراوان علیه او در مطبوعات وابسته نمود بارزی داشت و سعی كردند با انجام اقداماتی همچون سوء قصد به جان وی، ارسال نامههای تهدیدآمیز و بر هم زدن مجلس، ایشان را از مسیر مبارزه بازدارند. نگاه فلسفی به فساد اجتماعی و مراكز آن در عصر پهلوی: گسترش مراكز فساد و فحشا و رواج بیبند و باری در جامعه ایران عصر پهلوی، و نقش رژیم در دامن زدن به این مسائل از جمله موضوعاتی بودند كه محمدتقی فلسفی را به واكنش واداشت و بنا بر گزارشهای ساواك توجه به فساد اجتماعی یكی از مباحث سخنرانیهای ایشان محسوب میشد. بنابر گزارش ساواك فلسفی در انتقاد از نقش دولت در افزایش مراكز فساد بیان میكند كه دولت شبانهروز بر تعداد سینماها و مناظر شهوتانگیز میافزاید و میخواهد خودش را در ردیف ممالك مترقی در بیاورد ولی غافل از اینكه اشتباه میكند زیرا با تشكیل این قبیل اماكن بر تعداد جنایات و فحشا افزوده میگردد. ساواك تهران در خصوص سخنرانی فلسفی درباره گسترش بیدینی و افزایش مراكز فساد چنین گزارش میدهد: "دیشب صحبت فلسفی در اطراف حق و باطل بود اظهار داشت ... آقایان امروز وضع مردم در این مملكت زیاد از حد از لحاظ دینی ناجور میباشد دستگاههای بیدینی برای محو كردن دین كاملا مجهز میباشند حالا بروید ببینید در شرابخانهها و سینماها چه خبر است ... روز به روز هم تعداد سینما در این مملكت دارد زیاد میشود و بدانید كه روز به روز در این مملكت دین خدا دارد از بین میرود..." رژیم پهلوی در شرایطی به گسترش مراكز فساد همچون كابارهها، سینماها، پاركها، میكدهها، ... اقدام نمود كه در برخی مناطق مردم مكان و مسجدی برای ادای نماز نداشتند و فلسفی به شدت با این اقدام رژیم به مبارزه پرداخت. در گزارشی دیگر آمده كه فلسفی اظهار داشته در پایتخت دو هزار فاحشه به سر میبرد و 28 هزار دیوانه در تیمارستانها و مملكتی كه در سال چهارصد میلیون تومان مشروبات الكلی وارد میكند، آن مملكت دین را از دست داده است... ساواك تهران در خصوص سخنرانی فلسفی در انتقاد از وضع اجتماعی در نابسامانی اقتصادی و گسترش فساد بدین گونه گزارش میدهد: "... این بدبختی است .... آخر مملكتی را كه سوفیالورنها بگردانند یا فلان هنرپیشه و یا رقاص آمریكایی مملكتگردان باشد چه توقع دارید، این مملكت نه اقتصاد دارد نه واردات ... نخستوزیر مگر چه دارد غیر از یك مشت بازیگر صحنه،آخر مملكتی كه ... دو هزار تومان پول رقاصبازی بپردازد باید وضع اقتصادی و مالی این چنین باشد .... حالا كسری آوردهاند، تمام پول این مملكت را به رقاصه و هنرپیشه میدهند تا آنان مملكت را بگردانند، آن وقت میگویند چرا آیتالله بروجردی به جای مسجد كارخانه وارد نكرد..." حجت الاسلام محمدتقی فلسفی بنا بر گزارش ساواك در یكی از سخنرانیها ضمن انتقاد از تقلید كوركورانه از مدل اروپایی، متصدیان امور مملكت را بدین گونه مورد خطاب قرار میدهد. "... ولی چنانچه متصدیان امور مملكت را بخواهند بدانند ما علما و عمامه به سرها چه میگوییم و چه میخواهیم بیایند و بنشینند تا بتوانیم از نزدیك با آنها صحبت نماییم..." فلسفی در ادامه اظهار میدارد دنیای اروپا به جای اینكه علوم فنون خود را به ما بیاموزد ما را تشویق به ساختن سینما و كاباره و تماشاخانه تشویق میكند. فلسفی در یكی دیگر از سخنرانیهای خود بیان میكند كه تمام مجلات به هنرپیشهها اختصاص دارد تا افكار جوانان را منحرف شود و نیز در گفتگویی كه با یكی از مدیران جراید در خصوص افزایش طلاق داشته، علت كثرت طلاق را تعداد زیاد فاحشهخانهها و وجود زنان بیحجاب دانسته است. ایشان در مورد نقش تربیتی مادران بیان میدارد: مادری كه به فكر عیش و نوش و میگساری و ... باشد نمیتواند عنصری پاك به جامعه تحویل دهد. ساواك تهران در خصوص سخنرانی فلسفی در انتقاد از روش تربیتی در محیط مدارس و تقلید كوركورانه از غرب چنین گزارش میدهد: "... فلسفی واعظ به منبر رفت ... بدین گونه ادای مطلب نمود (ما از تمدن غرب تنها از لحاظ پوشیدن لباس و آرایش ظاهری تقلید میكنیم اما صنایع و اختراعات و پیشرفتهای آنان را نادیده میگیریم و معلوم نیست این تقلید بیجا و ناقص عاقبت كار ما را به كجا خواهد كشاند) سپس رشته سخن را به تنقید از فرهنگ و فساد جامعه كشاند ..." فلسفی پیشرفت صنعت و تكنولوژی در غرب را منكر نشده بلكه موضعگیری ایشان به دلیل تقلید كوركورانه از شیوه زندگی مردم اروپا و آمریكا بوده است. وی درباره وجود فساد در اروپا و آمریكا بیان میدارد "در همین اروپایی كه من رفتم آنجا دیدم در موضوع تهییج شهوات و غضب جوانان مثل خر در گل ماندهاند و نمیدانند چه كار كنند و حتی آمریكا همین طور است جوانان این مملكت وقتی به آنجا میروند فقط فساد آنها را تقلید كرده و به این مملكت میآیند..." فلسفی نه تنها خود با فساد در عصر پهلوی مبارزه نمود بلكه دیگران را تشویق و تحریك به تظاهرات و مبارزه علیه فساد و فحشا و مراكز بیبند و باری دعوت نمود به طوری در گزارش ساواك تهران عنوان شده: "... در ساعت 20 فلسفی به منبر رفت ... بیان نمود .... چرا توجهی به اوضاع ندارید اشخاص دیگر در برابر دین اسلام، این دستگاههای تأتر و سینما و رقاصخانهها را پهن كردهاند و روز به روز به تبلیغ و توسعه آن میپردازند شما ... برابر آنها عرض اندام كنید و با تظاهرات مذهبی موجودیت خود را ثابت كنید، چقدر بیحال هستید ..." بنا بر گزارش ساواك، فلسفی قوانین موجود را برای جلوگیری از فساد و فحشا را ناكارآمد دانسته و راه مبارزه برای كاهش بیبند و باری را استفاده از مجامع مذهبی عنوان میكند و نیز اینكه علما و روحانیون باید برای وضع موجود فكری كنند... فلسفی و نهضت امام: در اوایل پاییز 1341 دولت علم طی مصوبه كه در قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی آمده بود قید "اسلام" و "ذكوریت" حذف گردید و با حذف كلمه "اسلام" بهایی و مسیحی و ایرانی در این تصویبنامه فرقی نداشت و به جای كلمه "ذكوریت" واژه "باسواد" گذاشته بودند كه اعم از زن و مردم بود. پس از موضعگیری امام، فلسفی به همراه سایر علما با این تصویبنامه اعتراض نمودند. بنا بر گزارش ساواك تهران فلسفی در اظهارات خود در خصوص مخالفت روحانیون و عدهای از مردم با شركت زنان در انتخابات چنین عنوان میكند: "فلسفی واعظ گفت ... كلیه زنانی كه برای فعالیتهای سیاسی، فعالیت میكنند از پنجاه نفر تجاوز نمینمایند و این عده ناقابل هرگز نمیتوانند به جای 5 میلیون نفر زن ایراد صحبت كنند اگر مقامات مسئول كشور هم بخواهند به ادعای این عده ترتیب اثر دهند معلوم است كه تحریكات پشت پرده از ناحیه خود دولتیها انجام میشود... توده مردم ایران هم زن و مرد با این سر و صداها با نظر تمسخر مینگرند." سازمان اطلاعات و امنیت كشور در گزارش دیگر در خصوص سخنرانی محمدتقی فلسفی در حضور علم در انتقاد از انجمنهای ایالتی و ولایتی چنین عنوان میكند: "... آقای فلسفی ... در حضور آقای علم نخستوزیر پس از مقدمهای از آقای علم تقاضا كرد كه راجع به انتخاب شدن زنان برای وكلای مجلس ایشان به خواستههای روحانیت و عدم تجویز قانون اساسی توجه مبذول دارند ... ما از آقای نخستوزیر ... تقاضا داریم كه فورا به تلگرافات علما و خواستههای ملت دیندار توجه مبذول داشته ..." بنا بر گزارش ساواك منزل ایشان محل رفت و آمد و اجتماع وعاظ و طلاب علوم دینی جهت مذاكره علیه قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی بود و خود فلسفی هم با علم مذاكره و مخالفت و نارضایتی وعاظ و روحانیون را در موضوع فوق به اطلاع وی رسانده و حتی علم را تهدید كرده كه پافشاری در اجرای قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی موجب انقلابی در ایران خواهد شد. سرانجام بر اثر موضعگیریهای علما دولت ناچار شد كه تصویبنامه را لغو نماید. پس از لغو تصویبنامه فوق در تاریخ 19 دی ماه 1341 رژیم شاه اصول ششگانه خود را اعلام نمود و دولت علم زمان برگزاری رفراندوم را ششم بهمن اعلام نمود. امام و مراجع اعلامیههایی در اعتراض به برگزاری رفراندوم منتشر كردند و محمدتقی فلسفی هم به مدت 25 روز از دوم بهمن تا بیست و هفتم بهمن 1341 منبر نرفت و به نحوی ممنوعالمنبر بود. پس از ماجرای لوایح ششگانه در تاریخ 2 فروردین 1342 حادثه فیضیه رخ داد كه كماندوهای رژیم به مدرسه حمله بردند. محمدتقی فلسفی پس از آگاهی از جنایات رژیم در مدرسه فیضیه در یكی از منبرهای خود بیان نمود: "این واقعه ثابت میكند كه اخبار وقایع كربلا و صدماتی كه بر اهل بیت و رسول اكرم (ص)و جوانان و بچههای آنان وارد ساختند كاملا درست است و آنچه بر فیضیه گذشت شاهدی بر این مدعی است" تقریبا سه ماه پس از حادثه فیضیه، قیام 15 خرداد شكل گرفت و این قیام در واكنش به دستگیری امام صورت گرفت میتوان گفت جنبش 15 خرداد مقدمهای برای پیروزی انقلاب اسلامی و سقوط رژیم شاهنشاهی بود. محمدتقی چهار روز قبل از قیام 15 خرداد به افشاگری علیه دولت پرداخت و در گزارش سازمان اطلاعات و امنیت كشور چنین آمده است: "شب 11/3/42 فلسفی واعظ ... در مسجد تركها به منبر رفته ... آقای فلسفی با اشاره به اینكه مملكت مشروطه میباشد چگونه دولت آقای علم راضی شده كه در مدرسه فیضیه برخلاف مقررات دین و انسانیت نسبت به طلاب اهانت و مدرسه را مورد حمله و هجوم قرار دهند." به هر حال بر اثر گزارش ساواك افشاگریهای محمدتقی فلسفی علیه دولت و هیأت حاكمه، افكار عمومی را آماده قیام نموده است. سرانجام فلسفی پس از سخنرانی در مسجد پاچنار در ساعت 22 شب 15/3/42 به اتهام اقدام علیه امنیت داخلی كشور دستگیر شد. پس از مدتی فلسفی از زندان آزاد شد و ساواك تهران در خصوص اظهارات ایشان در جمع عدهای از طلاب كه به دیدار وی آمده بودند چنین گزارش میدهد: "... چند مرتبه میخواستند مرا تحت شرایطی آزاد كنند ولی من قبول نكردم و گفتم من حرف حق را روی منبر خواهم زد و هیچ شرطی برای آزادی خود قبول نمیكنم" پس از قیام 15 خرداد ماجرای دستگیری امام به دلیل مخالفت با امتیاز كاپیتولاسیون اتفاق افتاد كه امام ابتدا به تركیه و سپس به نجف تبعید شد، فلسفی به ارتباط خود با امام ادامه داد به طوری كه ایشان در مهر ماه 1344 طی تلگرافی ورود ایشان را به نجفاشرف تبریك گفت متن تلگراف چنین بود: "محضر مبارك حضرت آیتالله خمینی، تشریف حضرت عالی را به آستان مقدس حضرت علی علیهالسلام تبریك گفته، سلامت و طول عمر حضرت آیتالله را از خداوند خواستارم. محمدتقی فلسفی". موضوع دیگری كه واكنش علما و روحانیونی همچون محمدتقی فلسفی را به همراه داشت، برگزاری جشنهای 2500 ساله بود كه مخارج آن توسط مردم تأمین میشد به طوری كه ساواك تهران در خصوص اظهارات غفار ذوالفقاری راجع به نامه محمدتقی به محمدرضا شاه و درخواست توضیح درباره مخارج سنگین این جشنها و مسئولیت شخص شاه در قبال ملت چنین گزارش میدهد: "شخصی به نام غفار ذوالفقاری ... اظهار داشت در هیأت آنان ... صحبت شد كه فلسفی به شاه نامهای نوشته كه مخارج هنگفت این جشنهای شاهنشاهی از كجا و كدام منبع تهیه گردیده و با مسئولیت كدام مرجع خرج میشود و با این مخارجات میتوان در ایران دست به یك سلسله اقدامات وسیعتر زد و فلسفی اشاره كرده كه برگزاری این جشنها خیانت به ملت و كشور است و پادشاه خود در آینده باید جوابگوی ملت باشد." رژیم پهلوی و ترور شخصیت فلسفی: گسترش فعالیتها و مبارزات فلسفی رژیم پهلوی را بر آن داشت كه در صدد هتك حرمت و ترور شخصیت وی برآیند و برای رسیدن به این مقصود به انتشار عكس و اعلامیه و ساخت برنامهای جهت تقلید صدای وی ... پرداختند. به گونهای كه در مكاتبه ساواك با اداره دوم اطلاعات و ضد اطلاعات ستاد بزرگ ارتشتاران در خصوص توزیع و چاپ عكسهای مبتذل از ایشان آمده است: " برابر خبر رسیده... تعدادی عكس واعظ فلسفی در بعضی منازل انداخته شده كه نامبرده در حالت برهنگی با زنان ... به صورت مستهجن نشان میدهد و معمولا این عكسها را منازل وعاظ انداخته به طوری كه شنیده شده در خارج این طور استنباط گردیده كه این كار توسط سازمان اطلاعات و امنیت كشور به خاطر خراب كردن موقعیت نامبرده كارگردانی گردد." در گزارش ساواك كردستان آمده است كه امكان دارد كمونیستها و مخالفان ایشان در چاپ و انتشار این عكسها دست داشته باشند و در گزارش دیگر بیان شده این عكسها ساختگی و عكس فلسفی را به جای مردی در كنار زن دیگر قرار دادهاند. بنا بر گزارش ساواك محمدتقی فلسفی در واكنش به چاپ این عكسها بیان میكند: "این تازگی ندارد و مال دیروز قبل و مربوط به گندكاری دولت است...." رژیم پهلوی از هر راهی برای تخریب و سركوب مخالفان استفاده مینمود و محمدتقی فلسفی از آغاز نهضت امام تا پیروزی انقلاب به مدت 15 سال تحت نظر و كنترل و بازداشت و ممنوعالمنبر بود. به دلیل طولانی شدن ممنوعالمنبر ایشان، برخی مقامات نزد شاه رفته و خواستار رفع ممنوعیت وی شدند، اما شاه در جواب آنها میگوید خیال كنید فلسفی مرده است او را رها كنید و از این حرف ها نزنید. از آنجا كه رژیم پهلوی یك حكومت وابسته بود، در گزارشی آمده است كه منبع منبر فلسفی به دستور آمریكاییها صورت گرفته است. به هر حال فلسفی از آغاز نهضت امام تا پیروزی انقلاب، غالب اوقات یا تحت تعقیب و كنترل و بازداشت یا اینكه ممنوعالمنبر بود. خلاصه اینكه محمدتقی فلسفی پس از سالها مبارزه و مجاهدت و افشاگری علیه رژیم پهلوی به مقصود و هدف خود رسید، و آن هدف پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی بود. ایشان پس از به ثمر رسیدن انقلاب به فعالیتهای خود در جنبههای مختلف ادامه داد و سرانجام در 27 آذر ماه 1377 در سن 93 سالگی چشم از جهان فرو بست.
پژوهشگر: محمدرضا تمری
پینوشت ها: 1-رك:حسینیان،روح الله،بیست سال تكاپوی اسلام شیعی در ایران (1320-1340)،مركزاسناد انقلاب اسلامی ،تهران ،1384،ص 393 هفتاد سال خاطره ازبدلا،مركزاسناد انقلاب اسلامی تهران ،1378،ص215 2-دوانی،علی،خاطرات ومبارزات حجه الاسلام فلسفی ،)،مركزاسناد انقلاب اسلامی،تهران،صص194و198 3-همان،ص 201 4-آرشیومركزاسناد انقلا ب اسلامی،شماره بازیابی،1025،ص42 5- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی،1025،ص 51 6- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی،1025،ص 10 7-ر.ك: آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی1045 ص،92حسینیان،روح الله،پیشین،ص،393 8-یاران امام به روایت اسناد ساواك ،كتاب نهم ،(زبان گویای اسلام) ،حجه الاسلام محمد تقی فلسفی مركز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات،تهران،1382،ص،15 9- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی1012،ص54 10- آرشیومركزاسناد انقلاباسلامی،شماره بازیابی،1022،ص،80 11- یاران امام به روایت اسناد ،پیشین،ص15 12 آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی 1024،ص 62 13 آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ، 1023،ص ،6 14- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1023،ص،10 15- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1023،ص،49 16- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1024،ص54 17-ر.ك : آرشیومركزاسناد انقلا ب اسلامی،شماره بازیابی ،1023 ،صص 8و38 18- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1024 ،ص53 19- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1023 ،ص،31 20- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1024 ،ص51 21- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1023 ،ص117 22- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1024 ،ص،40، 23-دوانی،علی ،پیشین،ص،252 24- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1024 ،ص 50 25- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1025 ص30 26- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1025 ص94 27-دوانی،علی،پیشین،صص262و264و265و269و270 28- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1026 ،ص،52 29- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1026 ،ص،8و53 30- آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1027 ،ص،20 31-دوانی،علی،پیشین ،ص443 32-ارشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،280 ،ص،62 33-آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1044 ،ص،79 34-ر.ك: آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1043ص،76،آ رشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1045 ص،78 35-آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1043 ،ص،76- 77 36-ر:ك:آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1045 ،ص،54 ،آرشیومركزاسناد انقلاب اسلامی،شماره بازیابی ،1047 ،ص،76